Bối cảnh
Năm 979, Đinh Tiên Hoàng và con trưởng Đinh Liễn bị ám hại. Người kế vị là Đinh Toàn mới khoảng sáu tuổi, triều đình rối ren, các đại thần tranh chấp lẫn nhau. Trong khi đó, nhà Tống ở phương Bắc thấy đây là thời cơ để đem quân sang đánh chiếm Đại Cồ Việt.
Trước nguy cơ ngoại xâm, quyền lực tập trung vào tay Thập đạo tướng quân Lê Hoàn. Theo sử cũ, Thái hậu Dương Vân Nga đã trao áo long cổn, mời ông lên ngôi. Năm 980, Lê Hoàn làm vua, tức Lê Đại Hành, mở đầu nhà Tiền Lê, đặt niên hiệu Thiên Phúc.
Diễn biến
Cuối năm 980, vua Tống Thái Tông sai các tướng Hầu Nhân Bảo, Tôn Toàn Hưng cùng nhiều tướng khác chia quân theo hai đường thủy và bộ tiến sang. Lê Hoàn trực tiếp chỉ huy việc phòng thủ, cho quân đóng cọc ngăn sông Bạch Đằng để chặn thủy quân địch.
Sử cũ chép rằng Lê Hoàn dùng kế trá hàng để dụ Hầu Nhân Bảo vào trận địa mai phục ở vùng Chi Lăng, rồi chém được viên tướng này. Mất chủ tướng, đạo quân bộ của Tống rối loạn, bị đánh tan. Trên sông Bạch Đằng, thủy quân Tống cũng bị chặn đánh và phải rút lui.
Đến mùa xuân năm 981, cuộc tiến công của nhà Tống thất bại hoàn toàn. Nhiều binh lính Tống bị giết hoặc bị bắt, một số tướng lĩnh bị bắt sống. Các chi tiết cụ thể về quân số và địa điểm từng trận vẫn còn được giới nghiên cứu bàn luận, vì nguồn sử Việt và sử Trung Hoa ghi chép không hoàn toàn giống nhau.
Kết quả và ý nghĩa
Chiến thắng năm 981 là cuộc kháng chiến chống ngoại xâm lớn đầu tiên sau khi nước ta giành lại độc lập, chứng tỏ nhà nước Đại Cồ Việt non trẻ đủ sức tự bảo vệ mình. Sau chiến tranh, Lê Hoàn khéo léo nối lại quan hệ bang giao, dần dần buộc nhà Tống phải công nhận vị thế của ông.
Nhờ biên giới phía bắc yên ổn, Lê Hoàn có điều kiện xây dựng đất nước: năm 982 ông đem quân đánh Chiêm Thành, đồng thời chăm lo sản xuất nông nghiệp, mở mang đường sá, kênh ngòi. Trận Bạch Đằng năm 981 cũng nối tiếp truyền thống dùng sông Bạch Đằng làm nơi đánh giặc, từ Ngô Quyền năm 938 đến nhà Trần năm 1288.