Bối cảnh
Sau khi Ngô Quyền mất, triều Ngô suy yếu. Đến năm 965, khi Ngô Xương Văn tử trận, đất nước không còn chính quyền trung ương đủ mạnh. Các thủ lĩnh địa phương chiếm giữ đất đai, xưng hùng xưng bá, đánh lẫn nhau, sử gọi là loạn mười hai sứ quân. Tiêu biểu có Ngô Xương Xí, Đỗ Cảnh Thạc, Kiều Công Hãn, Nguyễn Khoan, Lý Khuê, Phạm Bạch Hổ, Trần Lãm.
Đinh Bộ Lĩnh là con Thứ sử Hoan Châu Đinh Công Trứ, lớn lên ở Hoa Lư. Theo truyền thuyết, thuở nhỏ ông chăn trâu cùng lũ trẻ trong làng, thường lấy bông lau làm cờ, tập trận giả và được bạn bè tôn làm anh.
Diễn biến
Đinh Bộ Lĩnh xây dựng lực lượng ở vùng Hoa Lư, nơi núi non hiểm trở dễ phòng thủ. Ông liên kết với sứ quân Trần Lãm ở Bố Hải Khẩu (vùng Thái Bình), được Trần Lãm nhận làm con nuôi. Khi Trần Lãm mất, Đinh Bộ Lĩnh nắm toàn bộ lực lượng, thế lực ngày càng mạnh.
Bằng cách vừa đánh vừa thu phục, ông lần lượt khiến các sứ quân quy phục hoặc bị đánh bại. Nhờ đánh đâu thắng đó, ông được tôn là Vạn Thắng Vương. Theo sử cũ, đến khoảng năm 967, đất nước cơ bản được thống nhất trở lại.
Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế, tức Đinh Tiên Hoàng, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt và đóng đô ở Hoa Lư. Năm 970, ông đặt niên hiệu Thái Bình, thể hiện mong muốn một đất nước yên ổn sau nhiều năm loạn lạc.
Kết quả và ý nghĩa
Việc dẹp loạn mười hai sứ quân chấm dứt tình trạng chia cắt, khôi phục sự thống nhất quốc gia. Đinh Tiên Hoàng xây dựng cung điện, tổ chức quân đội, đặt pháp luật nghiêm khắc để giữ trật tự, đồng thời giữ quan hệ hòa hiếu với nhà Tống.
Việc xưng hoàng đế và đặt quốc hiệu riêng khẳng định rõ ràng nước Việt là một quốc gia độc lập, ngang hàng với phương Bắc. Nhà Đinh tuy chỉ tồn tại đến năm 980 nhưng đã đặt nền móng cho nhà nước phong kiến tập quyền, được các triều Tiền Lê và Lý kế thừa, phát triển.