Bối cảnh
Sau khi Lê Hoàn mất năm 1005, các hoàng tử tranh giành ngôi báu. Lê Long Đĩnh giành được ngai vàng nhưng bị sử cũ chép là tàn bạo, lại ốm yếu đến mức phải nằm khi thiết triều, nên đời sau gọi là Lê Ngọa Triều. Triều Tiền Lê suy yếu nhanh chóng, lòng người không yên.
Lúc ấy, Lý Công Uẩn đang giữ chức Tả thân vệ điện tiền chỉ huy sứ, chỉ huy quân túc vệ. Theo truyền thuyết và sử cũ, ông quê ở châu Cổ Pháp (Bắc Ninh ngày nay), từ nhỏ được nuôi dạy trong chùa, học với sư Vạn Hạnh – một nhà sư có uy tín lớn. Ông nổi tiếng là người khoan hòa, được nhiều người kính phục.
Diễn biến
Cuối năm 1009, Lê Long Đĩnh qua đời, con còn nhỏ. Quan Chi hậu Đào Cam Mộc cùng các triều thần bàn nhau tôn Lý Công Uẩn lên ngôi. Sử sách cũng ghi lại nhiều lời sấm và điềm lạ được lan truyền trong dân gian thời ấy, báo hiệu họ Lý sẽ làm vua; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng giới Phật giáo, đứng đầu là sư Vạn Hạnh, đã góp phần tạo dư luận ủng hộ.
Cuộc chuyển giao diễn ra êm thấm, hầu như không đổ máu. Lý Công Uẩn lên ngôi hoàng đế, tức Lý Thái Tổ, đặt niên hiệu là Thuận Thiên. Vì sự kiện diễn ra vào tháng cuối năm âm lịch, một số tài liệu quy đổi sang đầu năm 1010 dương lịch.
Kết quả và ý nghĩa
Việc lập nhà Lý mở ra một thời kỳ ổn định lâu dài hiếm có. Triều Lý kéo dài từ 1009 đến 1225, trải qua 9 đời vua. Ngay năm sau, Lý Thái Tổ đã ban Chiếu dời đô, chuyển kinh đô ra Thăng Long.
Dưới thời Lý, bộ máy nhà nước quân chủ trung ương được củng cố, bộ luật Hình thư được ban hành, Văn Miếu – Quốc Tử Giám được xây dựng, Phật giáo phát triển mạnh, nhiều chùa tháp nổi tiếng ra đời. Đại Việt còn đánh bại cuộc xâm lược của nhà Tống năm 1075 – 1077. Vì thế, nhiều sử gia coi nhà Lý là triều đại đặt nền móng vững chắc cho quốc gia Đại Việt.