Phát hiện và phân bố
Năm 1924, người dân làng Đông Sơn bên bờ sông Mã (nay thuộc thành phố Thanh Hóa) tình cờ tìm thấy nhiều đồ đồng cổ. Các cuộc khai quật sau đó của học giả người Pháp đã làm lộ ra một kho hiện vật phong phú. Tên "văn hóa Đông Sơn" được giới khảo cổ quốc tế dùng từ những năm 1930.
Di tích Đông Sơn phân bố rộng ở lưu vực sông Hồng, sông Mã và sông Cả, tức vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ ngày nay. Niên đại thường được xác định từ khoảng thế kỷ VII TCN đến những thế kỷ đầu Công nguyên, trùng với thời kỳ nhà nước Văn Lang – Âu Lạc theo cách nhìn của sử học Việt Nam.
Đời sống và kỹ thuật
Cư dân Đông Sơn sống chủ yếu bằng nghề trồng lúa nước, dùng lưỡi cày, lưỡi rìu, lưỡi thuổng bằng đồng. Họ còn chăn nuôi, đánh cá, dệt vải, làm gốm và đã bắt đầu biết dùng đồ sắt. Vũ khí đồng như giáo, lao, mũi tên, dao găm có tay cầm hình người rất đa dạng, cho thấy nhu cầu tự vệ và chiến đấu.
Đỉnh cao của nghề đúc đồng là trống đồng. Chiếc trống Ngọc Lũ, phát hiện cuối thế kỷ XIX ở Hà Nam, là một trong những chiếc đẹp nhất: giữa mặt trống là ngôi sao nhiều cánh, xung quanh là các vành hoa văn hình người đội mũ lông chim đang nhảy múa, giã gạo, đánh trống, hình nhà sàn, chim Lạc bay và thuyền chở người. Để đúc được những chiếc trống lớn, hoa văn tinh xảo như vậy đòi hỏi kỹ thuật làm khuôn và pha chế hợp kim rất cao.
Hoa văn trên trống và thạp đồng như một bức tranh về đời sống: lễ hội mùa màng, nghi lễ cầu mưa, đua thuyền, tục chôn cất. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng trống đồng vừa là nhạc cụ, vừa là vật biểu trưng quyền lực của thủ lĩnh và dùng trong nghi lễ.
Ý nghĩa
Văn hóa Đông Sơn là đỉnh cao của thời đại đồ đồng ở Việt Nam và là cơ sở vật chất cho sự ra đời của nhà nước Văn Lang – Âu Lạc. Những giá trị như nông nghiệp lúa nước, tinh thần cộng đồng làng xã, lễ hội và tín ngưỡng dân gian còn tiếp nối đến ngày nay.
Trống đồng kiểu Đông Sơn đã được tìm thấy ở nhiều nơi ở Đông Nam Á và miền nam Trung Quốc, cho thấy sức lan tỏa rộng của nền văn hóa này. Ngày nay, hình ảnh mặt trống đồng trở thành biểu tượng văn hóa quen thuộc của Việt Nam.