Bối cảnh
Cuối thời Hùng Vương, phía bắc nước Văn Lang có người Âu Việt (Tây Âu) sinh sống ở vùng núi, còn người Lạc Việt cư trú chủ yếu ở đồng bằng và trung du. Hai nhóm cư dân có quan hệ gần gũi, cùng chung nhiều phong tục và nền tảng văn hóa Đông Sơn.
Theo nhiều nhà sử học, vào cuối thế kỷ III TCN, nhà Tần ở phương Bắc sau khi thống nhất Trung Hoa đã đưa quân xuống đánh các tộc Việt ở phương Nam. Người Âu Việt và Lạc Việt cùng nhau kháng cự, trong đó thủ lĩnh Âu Việt là Thục Phán đóng vai trò quan trọng. Cuộc kháng chiến gian khổ kéo dài nhiều năm, quân Tần bị tổn thất nặng và viên tướng chỉ huy là Đồ Thư bị giết. Thời điểm chính xác và quy mô các sự kiện này vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau.
Diễn biến
Sử cũ chép rằng Thục Phán đã hợp nhất đất đai của Âu Việt và Lạc Việt, lập nên nước Âu Lạc và xưng là An Dương Vương. Đại Việt sử ký toàn thư đặt sự kiện này vào năm 257 TCN, nhưng các nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng đây chỉ là mốc ước lượng. Nguồn gốc của Thục Phán cũng là vấn đề còn tranh luận.
An Dương Vương dời trung tâm đất nước từ vùng trung du Phong Châu xuống đồng bằng, cho xây thành ở Cổ Loa. Thành được đắp bằng đất, gồm ba vòng chính uốn lượn theo địa hình, bên ngoài có hào nước thông với sông Hoàng, vừa là kinh đô vừa là căn cứ quân sự vững chắc. Khảo cổ học cho thấy công trình này được xây dựng và gia cố qua nhiều giai đoạn.
Quân đội Âu Lạc được trang bị nhiều vũ khí bằng đồng, nổi tiếng nhất là nỏ bắn được nhiều mũi tên. Năm 1959, tại khu vực Cầu Vực trong thành Cổ Loa, người ta tìm thấy một kho mũi tên đồng với số lượng rất lớn – bằng chứng sinh động về sức mạnh quân sự của Âu Lạc.
Kết quả và ý nghĩa
Nhà nước Âu Lạc kế thừa và phát triển nhà nước Văn Lang, với lãnh thổ mở rộng hơn, tổ chức chặt chẽ hơn và quân đội mạnh hơn. Việc hợp nhất hai nhóm cư dân Âu Việt và Lạc Việt góp phần củng cố cộng đồng người Việt cổ.
Thành Cổ Loa được xem là tòa thành cổ nhất và quy mô lớn nhất còn để lại dấu tích ở Việt Nam, minh chứng cho trình độ tổ chức lao động và kỹ thuật quân sự của người Việt thời bấy giờ. Truyền thuyết thần Kim Quy giúp xây thành và trao móng để làm nỏ thần, cùng câu chuyện Mỵ Châu – Trọng Thủy, gắn liền với giai đoạn này và vẫn được lưu truyền đến nay.