Phát hiện và phân bố
Di chỉ Phùng Nguyên được phát hiện năm 1959 và khai quật nhiều lần trong thập niên 1960 tại vùng Lâm Thao, Phú Thọ. Từ đó, giới khảo cổ tìm thêm hàng chục địa điểm có cùng đặc trưng, tập trung ở vùng trung du và rìa đồng bằng Bắc Bộ, quanh nơi hợp lưu của sông Hồng, sông Đà và sông Lô – thuộc Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hà Nội và một số tỉnh lân cận.
Các nhà nghiên cứu xếp văn hóa Phùng Nguyên vào sơ kỳ thời đại đồng thau, với niên đại ước tính khoảng bốn nghìn năm trước. Đây là giai đoạn mở đầu cho chuỗi văn hóa tiền Đông Sơn ở lưu vực sông Hồng. Các con số niên đại vẫn chỉ mang tính gần đúng và có thể thay đổi khi có thêm kết quả phân tích.
Đời sống và kỹ thuật
Khác với người Hòa Bình – Bắc Sơn sống trong hang động, cư dân Phùng Nguyên đã xuống vùng đồi gò thấp ven sông, lập thành những làng định cư khá lâu dài. Nhiều nhà khảo cổ cho rằng nghề trồng lúa nước đã trở thành hoạt động kinh tế quan trọng, bên cạnh chăn nuôi, săn bắt và đánh cá.
Người Phùng Nguyên chế tác đồ đá đạt trình độ rất cao: rìu, bôn mài nhẵn toàn thân, cùng vòng tay, hạt chuỗi, khuyên tai bằng đá được cưa, khoan, tiện tinh xảo. Đồ gốm được làm bằng bàn xoay, trang trí hoa văn khắc vạch và in chấm thành những dải đẹp, cân đối – một nét đặc trưng dễ nhận biết của văn hóa này.
Đặc biệt, ở một số di chỉ đã tìm thấy xỉ đồng và mẩu đồng nhỏ. Điều đó cho thấy cư dân đã bắt đầu biết đến kỹ thuật luyện kim đồng, dù đồ đồng lúc này còn rất ít và công cụ đá vẫn chiếm ưu thế.
Ý nghĩa
Văn hóa Phùng Nguyên đánh dấu bước chuyển từ thời đồ đá sang thời kim khí ở miền Bắc Việt Nam. Định cư làng xóm, nông nghiệp lúa nước và luyện kim là ba yếu tố tạo nên nền tảng kinh tế – xã hội cho các giai đoạn sau.
Tiếp nối Phùng Nguyên là văn hóa Đồng Đậu (đồ đồng phát triển hơn) và văn hóa Gò Mun (đồ đồng chiếm ưu thế), rồi đến văn hóa Đông Sơn rực rỡ. Chuỗi phát triển liên tục này được các nhà sử học dùng làm cơ sở để nghiên cứu sự hình thành nhà nước Văn Lang của thời Hùng Vương.
Những đợt hội nghị khoa học nghiên cứu thời kỳ Hùng Vương tổ chức cuối những năm 1960 – đầu những năm 1970 đã đặt văn hóa Phùng Nguyên vào vị trí khởi đầu của thời đại dựng nước, và cách nhìn này vẫn được sách giáo khoa kế thừa đến nay.