Bối cảnh
Theo Đại Việt sử ký toàn thư và các sách sử cũ, năm Nhâm Tuất 2879 TCN, Lộc Tục lên ngôi, xưng là Kinh Dương Vương, mở đầu họ Hồng Bàng. Con ông là Lạc Long Quân lấy Âu Cơ, sinh ra một bọc trăm trứng nở thành trăm người con. Người con trưởng được tôn làm vua, lấy hiệu Hùng Vương, đặt quốc hiệu là Văn Lang.
Các nhà sử học hiện đại coi mốc 2879 TCN và con số "18 đời vua Hùng" kéo dài hơn hai nghìn năm là truyền thuyết, không thể xem như niên đại chính xác. Dựa trên chuỗi văn hóa khảo cổ từ Phùng Nguyên đến Đông Sơn, giới nghiên cứu cho rằng nhà nước Văn Lang hình thành vào khoảng thế kỷ VII TCN, khi cư dân lưu vực sông Hồng, sông Mã, sông Cả đã có nông nghiệp lúa nước và kỹ thuật đúc đồng phát triển.
Những nét chính
Sử cũ chép rằng kinh đô Văn Lang đặt ở Phong Châu, vùng Việt Trì (Phú Thọ) ngày nay. Đất nước được chia thành 15 bộ. Đứng đầu là vua Hùng, giúp việc có các Lạc hầu (quan văn) và Lạc tướng (quan võ, cai quản các bộ); ở các làng, chạ có Bồ chính. Ngôi vua được truyền theo lối cha truyền con nối. Đây là một nhà nước còn sơ khai nhưng đã có bộ máy cai quản rõ ràng.
Nhu cầu cùng nhau trị thủy, làm thủy lợi cho ruộng lúa và chống lại sự đe dọa từ bên ngoài được xem là những lý do quan trọng thúc đẩy các bộ lạc liên kết lại. Nhiều truyền thuyết như Sơn Tinh – Thủy Tinh, Thánh Gióng phản ánh chính những thách thức đó.
Đời sống của cư dân Văn Lang gắn với lúa nước, nghề đúc đồng, làm gốm, dệt vải. Các phong tục như ăn trầu, nhuộm răng, xăm mình, làm bánh chưng, bánh giầy, tổ chức lễ hội mùa được truyền thuyết và khảo cổ học phản ánh khá phong phú.
Ý nghĩa
Văn Lang được coi là nhà nước đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, mở ra thời đại dựng nước. Dù nhiều chi tiết mang màu sắc huyền thoại, hình ảnh các vua Hùng đã trở thành biểu tượng về cội nguồn chung của cộng đồng người Việt, thể hiện qua câu chuyện "đồng bào" – cùng sinh ra từ một bọc trứng.
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2012. Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương 10 tháng 3 âm lịch hằng năm là ngày lễ lớn của cả nước.