Bối cảnh
Sau cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân năm 1968, Mỹ nhận ra khó có thể giành thắng lợi quân sự quyết định ở Việt Nam. Tháng 5 năm 1968, đại diện Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Hoa Kỳ bắt đầu gặp nhau tại Paris. Từ đầu năm 1969, hội nghị mở rộng thành bốn bên, có thêm Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam (sau là Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam) và Việt Nam Cộng hòa.
Trong khi đó, chiến trường vẫn diễn ra quyết liệt. Chính quyền Tổng thống Richard Nixon thực hiện chính sách “Việt Nam hóa chiến tranh”, rút dần quân Mỹ nhưng tăng cường không quân và viện trợ cho quân đội Sài Gòn. Phía Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chủ trương “vừa đánh vừa đàm”, dùng thắng lợi trên chiến trường để tạo thế trên bàn đàm phán.
Cuộc đàm phán dài nhất
Hội nghị Paris kéo dài gần năm năm, được xem là một trong những cuộc đàm phán hòa bình lâu nhất thế kỷ XX. Song song với các phiên họp công khai là những cuộc gặp riêng giữa cố vấn Lê Đức Thọ, Bộ trưởng Xuân Thủy với cố vấn an ninh quốc gia Mỹ Henry Kissinger. Bà Nguyễn Thị Bình, trưởng đoàn của Mặt trận và Chính phủ Cách mạng lâm thời, trở thành gương mặt quen thuộc với báo chí quốc tế.
Tháng 10 năm 1972, hai bên gần như đã thống nhất văn bản, nhưng việc ký kết bị trì hoãn khi chính quyền Sài Gòn phản đối và Mỹ đòi sửa đổi. Tháng 12 năm 1972, Mỹ mở cuộc tập kích bằng máy bay B52 vào Hà Nội, Hải Phòng. Sau mười hai ngày đêm, Mỹ ngừng ném bom và quay lại bàn đàm phán. Ngày 27 tháng 1 năm 1973, hiệp định được ký chính thức tại Paris.
Nội dung chính
Hoa Kỳ và các nước cam kết tôn trọng độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam. Mỹ rút hết quân đội và cố vấn quân sự trong vòng 60 ngày, tháo dỡ căn cứ quân sự và không can thiệp vào công việc nội bộ của miền Nam.
Các bên ngừng bắn, trao trả tù binh và người bị bắt. Nhân dân miền Nam được tự quyết định tương lai chính trị thông qua tổng tuyển cử tự do.
Kết quả và ý nghĩa
Cuối tháng 3 năm 1973, những đơn vị quân đội Mỹ cuối cùng rời Việt Nam. Theo sử học Việt Nam, đây là thắng lợi lớn, tạo thời cơ thuận lợi để tiến tới giải phóng hoàn toàn miền Nam hai năm sau.
Tuy vậy, hòa bình không thực sự đến ngay. Các bên cáo buộc nhau vi phạm hiệp định, giao tranh tiếp diễn ở miền Nam, và các điều khoản về giải pháp chính trị hầu như không được thực hiện. Nhiều nhà nghiên cứu quốc tế vì thế xem hiệp định chủ yếu là lối thoát giúp Mỹ rút khỏi cuộc chiến.