Bối cảnh
Cuối thế kỷ II, nhà Đông Hán suy yếu, loạn lạc liên miên. Ở vùng cực nam quận Nhật Nam – huyện Tượng Lâm, thuộc miền Trung Việt Nam ngày nay – quyền kiểm soát của chính quyền phương Bắc rất lỏng lẻo, trong khi cư dân bản địa nhiều lần nổi dậy chống ách cai trị.
Vùng duyên hải miền Trung từ trước đã có văn hóa Sa Huỳnh phát triển, với cư dân giỏi nghề biển và buôn bán. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là một trong những nền tảng văn hóa của vương quốc hình thành sau này.
Những nét chính
Theo sử sách Trung Quốc, khoảng năm 192, một người tên là Khu Liên – con viên công tào (một chức quan nhỏ) ở huyện Tượng Lâm – đã giết huyện lệnh, tự xưng vương, lập nên nước Lâm Ấp. Về sau, dòng dõi Khu Liên suy vong, ngôi vua chuyển sang người khác. Các sử liệu này ngắn gọn và đôi chỗ không thống nhất về niên đại.
Lâm Ấp là tên gọi trong sử Trung Quốc. Chịu ảnh hưởng mạnh của văn hóa Ấn Độ, các vua ở đây dùng chữ Phạn, theo Ấn Độ giáo, xây đền tháp thờ thần Shiva. Tên Champa xuất hiện trong các bia ký từ khoảng thế kỷ VI–VII; từ khoảng giữa thế kỷ VIII, sử Trung Quốc gọi vương quốc này là Hoàn Vương, rồi từ thế kỷ IX là Chiêm Thành. Mối quan hệ nối tiếp giữa Lâm Ấp và Champa vẫn là đề tài được giới học thuật thảo luận.
Cũng trong những thế kỷ đầu Công nguyên, ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, vương quốc Phù Nam hưng thịnh với văn hóa Óc Eo, có thương cảng lớn buôn bán với Ấn Độ, Trung Hoa và vùng Địa Trung Hải.
Ý nghĩa
Champa tồn tại hơn một nghìn năm, có lúc là một cường quốc trên biển ở Đông Nam Á, nhiều lần giao chiến và cũng nhiều lần hòa hiếu với các triều đại Đại Việt. Từ thế kỷ XV, lãnh thổ Champa thu hẹp dần; năm 1832, dưới thời vua Minh Mạng, phần tự trị cuối cùng bị xóa bỏ.
Người Chăm và nền văn hóa Champa là một bộ phận quan trọng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Các khu đền tháp như Mỹ Sơn, tháp Po Nagar (Nha Trang), tháp Po Klong Garai (Ninh Thuận) cùng lễ hội Katê là những di sản quý báu còn lại đến ngày nay.