Bối cảnh
Đầu thế kỷ III, Trung Quốc chia thành ba nước Ngụy, Thục, Ngô. Vùng đất của người Việt khi ấy thuộc quyền cai quản của nhà Ngô (Đông Ngô), gồm các quận Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam. Chính quyền đô hộ ra sức vơ vét sản vật quý như ngà voi, sừng tê, ngọc trai, đồng thời bắt nhiều thợ giỏi đưa về phương Bắc, khiến đời sống nhân dân vô cùng cực khổ.
Theo sử cũ, Triệu Thị Trinh sinh khoảng năm 226, quê ở vùng Quân Yên, quận Cửu Chân (nay thuộc Thanh Hóa). Cha mẹ mất sớm, bà sống cùng anh trai là Triệu Quốc Đạt, một hào trưởng có thế lực trong vùng. Từ nhỏ bà đã nổi tiếng khỏe mạnh, gan dạ và có chí lớn.
Diễn biến
Năm 248, anh em họ Triệu tập hợp nghĩa quân, lấy vùng núi Nưa làm căn cứ rồi dấy binh chống chính quyền nhà Ngô. Sử cũ chép rằng khi được khuyên nên lấy chồng, bà đáp lại bằng câu nói nổi tiếng: muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông, chứ không chịu khom lưng làm tì thiếp cho người. Câu nói này được truyền tụng qua nhiều thế hệ như biểu tượng cho ý chí tự do của phụ nữ Việt.
Khi Triệu Quốc Đạt mất, nghĩa quân tôn Bà Triệu làm chủ tướng. Theo truyền thuyết, bà mặc áo giáp vàng, cưỡi voi ra trận, được gọi là Nhụy Kiều tướng quân. Cuộc khởi nghĩa lan rộng ở Cửu Chân và gây chấn động cả Giao Châu.
Nhà Ngô cử Lục Dận sang làm Thứ sử Giao Châu, mang theo quân lính để đàn áp, vừa đánh vừa dùng của cải mua chuộc các thủ lĩnh địa phương. Nghĩa quân chống cự quyết liệt ở vùng Bồ Điền nhưng lực lượng chênh lệch. Sau vài tháng, cuộc khởi nghĩa thất bại. Theo sử cũ, Bà Triệu hy sinh trên núi Tùng (nay thuộc Hậu Lộc, Thanh Hóa) khi mới khoảng 23 tuổi.
Kết quả và ý nghĩa
Dù không giành được thắng lợi, khởi nghĩa Bà Triệu cho thấy tinh thần không chịu khuất phục của người Việt sau hơn hai thế kỷ kể từ khi Hai Bà Trưng thất bại. Việc một người phụ nữ trẻ đứng ra lãnh đạo nghĩa quân càng khẳng định vai trò to lớn của phụ nữ trong lịch sử giữ nước.
Cần lưu ý rằng sử sách Trung Quốc thời đó chỉ chép chung về việc Lục Dận dẹp loạn ở Cửu Chân mà không nêu rõ tên bà; phần lớn chi tiết về cuộc đời Bà Triệu đến từ sử Việt về sau và truyền thuyết dân gian. Dù vậy, hình ảnh Bà Triệu đã trở thành một biểu tượng anh hùng của dân tộc.