Bối cảnh
Sau hơn một thế kỷ nhà Hán cai trị, chính sách bóc lột và đồng hóa ngày càng nặng nề. Thái thú quận Giao Chỉ là Tô Định bị sử sách hai phía đều ghi nhận là tham lam, tàn bạo, dùng luật pháp khắt khe để trói buộc người Việt và làm suy giảm quyền lực của tầng lớp Lạc tướng bản địa.
Trưng Trắc và Trưng Nhị là con gái Lạc tướng huyện Mê Linh. Trưng Trắc lấy Thi Sách, con Lạc tướng huyện Chu Diên. Theo sử Việt, Thi Sách bị Tô Định giết hại, khiến mối thù nhà hòa vào nợ nước; còn sử Trung Quốc (Hậu Hán thư) chỉ chép rằng Tô Định dùng pháp luật ràng buộc Thi Sách và Trưng Trắc tức giận nên nổi dậy.
Diễn biến
Mùa xuân năm 40, Hai Bà dựng cờ khởi nghĩa ở cửa sông Hát (Hát Môn). Hào kiệt và nhân dân các nơi hưởng ứng mạnh mẽ, trong đó có nhiều nữ tướng. Nghĩa quân nhanh chóng tiến đánh trị sở Luy Lâu; Tô Định phải bỏ chạy về phương Bắc.
Sử cũ chép rằng các quận Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố đều hưởng ứng, nghĩa quân làm chủ 65 thành. Trưng Trắc được tôn lên làm vua, sử cũ gọi là Trưng Vương, đóng đô ở Mê Linh và miễn thuế cho dân trong hai năm.
Năm 42, nhà Hán cử tướng Mã Viện đem quân sang đàn áp. Hai bên giao chiến quyết liệt ở vùng Lãng Bạc (có ý kiến cho là quanh Tiên Du, Bắc Ninh), nghĩa quân bất lợi phải lui về Cấm Khê. Năm 43, cuộc kháng chiến thất bại. Đại Việt sử ký toàn thư chép Hai Bà gieo mình xuống sông Hát tuẫn tiết, còn Hậu Hán thư lại chép khác; hai nguồn tư liệu không thống nhất về kết cục của Hai Bà.
Kết quả và ý nghĩa
Tuy chỉ giữ được độc lập trong khoảng ba năm, cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng là cuộc khởi nghĩa lớn đầu tiên của người Việt thời Bắc thuộc, chứng tỏ tinh thần không chịu khuất phục và khát vọng độc lập của dân tộc. Nó cũng cho thấy vai trò rất lớn của người phụ nữ trong xã hội Việt cổ.
Sau cuộc đàn áp, nhà Hán thay đổi cách cai trị: xóa bỏ dần chế độ Lạc tướng, đặt quan lại người Hán cai quản trực tiếp đến cấp huyện. Dù vậy, tấm gương của Hai Bà vẫn trở thành nguồn cảm hứng cho các cuộc đấu tranh về sau, như khởi nghĩa Bà Triệu năm 248.