Bối cảnh
Từ đầu thế kỷ XVII, lưu dân người Việt từ Thuận Hóa, Quảng Nam đã lần lượt vào khai khẩn vùng đất Đồng Nai – Gia Định, khi đó thuộc phạm vi ảnh hưởng của vương quốc Chân Lạp và có cư dân Khmer sinh sống. Quan hệ giữa chúa Nguyễn với Chân Lạp, qua hôn nhân và các thỏa thuận, tạo điều kiện cho người Việt đến lập nghiệp ngày càng đông.
Năm 1679, một nhóm tướng lĩnh và binh lính người Hoa trung thành với nhà Minh, do Trần Thượng Xuyên và Dương Ngạn Địch dẫn đầu, xin tị nạn và được chúa Nguyễn cho vào khai phá vùng Biên Hòa, Mỹ Tho. Cù lao Phố ở Biên Hòa dần trở thành một thương cảng sầm uất.
Kinh lược và lập phủ Gia Định
Năm 1698, chúa Nguyễn Phúc Chu cử Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược vùng đất phía Nam. Ông lấy đất Đồng Nai lập phủ Gia Định, đặt xứ Đồng Nai làm huyện Phước Long với dinh Trấn Biên, đặt xứ Sài Gòn làm huyện Tân Bình với dinh Phiên Trấn. Mỗi dinh đều có quan lại cai quản và quân lính trấn giữ.
Nguyễn Hữu Cảnh cho lập sổ hộ tịch, chia đặt làng xã, chiêu mộ thêm lưu dân từ miền Trung vào khẩn hoang, đồng thời sắp xếp cộng đồng người Hoa thành các đơn vị riêng như xã Thanh Hà, xã Minh Hương. Theo sử cũ nhà Nguyễn, lúc bấy giờ vùng đất được mở rộng tới nghìn dặm, dân số hơn bốn vạn hộ – con số mang tính ước lượng của sử liệu xưa.
Kết quả và ý nghĩa
Việc lập phủ Gia Định đánh dấu bước chuyển từ những đợt di dân tự phát sang sự quản lý hành chính chính thức của chính quyền chúa Nguyễn tại Nam Bộ. Đây là nền móng để vùng đất này phát triển thành vựa lúa và trung tâm kinh tế lớn của cả nước.
Nguyễn Hữu Cảnh mất năm 1700 trên đường trở về sau một chuyến hành quân sang Chân Lạp. Ông được nhân dân Nam Bộ tôn kính như một vị tiền hiền mở cõi, được thờ ở nhiều đình, đền. Năm 1998, Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức kỷ niệm 300 năm Sài Gòn – Gia Định, lấy năm 1698 làm mốc khởi đầu.