Bối cảnh
Giữa thế kỷ XVIII, Đàng Trong dưới thời chúa Nguyễn Phúc Thuần lâm vào khủng hoảng. Quyền thần Trương Phúc Loan nắm hết triều chính, quan lại tham nhũng, sưu thuế nặng nề, trong khi nạn mất mùa và đói kém liên tiếp xảy ra. Nông dân nhiều nơi bỏ làng xiêu tán, mâu thuẫn giữa người dân và chính quyền ngày càng gay gắt.
Ở ấp Tây Sơn thuộc phủ Quy Nhơn có ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ. Tổ tiên họ vốn họ Hồ, gốc ở Nghệ An, bị đưa vào Nam trong thời Trịnh – Nguyễn phân tranh. Nguyễn Nhạc từng làm chức biện lại, chuyên thu thuế ở vùng Vân Đồn, nên hiểu rõ nỗi khổ của dân và sự mục nát của bộ máy cai trị.
Diễn biến
Năm 1771, anh em Nguyễn Nhạc lên vùng Tây Sơn thượng đạo (khu vực An Khê ngày nay) chiêu tập lực lượng, dựng căn cứ và phất cờ khởi nghĩa. Nghĩa quân nêu khẩu hiệu “lấy của nhà giàu chia cho dân nghèo”, bãi bỏ bớt thuế khóa, nên được nông dân, người buôn bán và cả đồng bào các dân tộc Tây Nguyên ủng hộ. Một số sách ghi mốc khởi sự khác nhau đôi chút, nhưng năm 1771 được sử học phổ biến dùng làm mốc mở đầu.
Năm 1773, nghĩa quân chiếm được phủ thành Quy Nhơn, làm chủ một vùng rộng lớn. Lợi dụng tình hình, năm 1774 chúa Trịnh sai Hoàng Ngũ Phúc đem quân vào Nam, chiếm Phú Xuân. Bị kẹp giữa hai thế lực, Nguyễn Nhạc tạm hòa hoãn với quân Trịnh để dồn sức đánh chúa Nguyễn.
Đến năm 1777, quân Tây Sơn tiến vào Gia Định, bắt và giết các chúa Nguyễn Phúc Thuần và Nguyễn Phúc Dương; chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong về cơ bản sụp đổ, chỉ còn Nguyễn Ánh chạy thoát. Năm 1778, Nguyễn Nhạc xưng hoàng đế, niên hiệu Thái Đức, đóng đô ở thành Đồ Bàn (Hoàng Đế thành).
Kết quả và ý nghĩa
Từ một cuộc nổi dậy của nông dân vùng núi, phong trào Tây Sơn phát triển thành lực lượng quân sự hùng mạnh nhất thời bấy giờ. Năm 1786, Nguyễn Huệ ra Bắc với danh nghĩa “phù Lê diệt Trịnh”, chấm dứt hơn hai trăm năm cát cứ của họ Trịnh. Sau đó, Tây Sơn còn đánh bại quân Xiêm (1785) và quân Thanh (1789).
Khởi nghĩa Tây Sơn vì thế được xem là bước ngoặt lớn: xóa bỏ ranh giới sông Gianh chia cắt Đàng Trong – Đàng Ngoài, đặt nền móng cho việc thống nhất đất nước, đồng thời bảo vệ độc lập trước ngoại xâm. Tuy vậy, nội bộ anh em Tây Sơn về sau sớm xảy ra bất hòa, và triều đại này chỉ tồn tại đến năm 1802.