Bối cảnh
Nguyễn Hoàng là con thứ của Nguyễn Kim – người có công lập lại nhà Lê (Nam triều) chống nhà Mạc. Năm 1545, Nguyễn Kim qua đời; sử cũ chép rằng ông bị hàng tướng nhà Mạc đầu độc. Binh quyền sau đó rơi vào tay con rể của ông là Trịnh Kiểm.
Để củng cố địa vị, Trịnh Kiểm tìm cách loại bỏ thế lực họ Nguyễn. Anh trai Nguyễn Hoàng là Nguyễn Uông bị giết. Nguyễn Hoàng hiểu rằng ở lại triều đình sẽ rất nguy hiểm cho bản thân.
Xin vào trấn thủ Thuận Hóa
Nguyễn Hoàng nhờ chị gái là Ngọc Bảo – vợ của Trịnh Kiểm – xin cho mình vào trấn thủ đất Thuận Hóa. Vùng đất này khi ấy xa xôi, còn nhiều khó khăn và có tàn quân nhà Mạc, nên Trịnh Kiểm đồng ý, vừa đẩy được đối thủ đi xa, vừa có người giữ mặt Nam.
Năm 1558, Nguyễn Hoàng cùng gia quyến, bộ tướng và nhiều người đồng hương ở Thanh Hóa, Nghệ An lên đường vào Nam, đóng dinh ở Ái Tử (Quảng Trị). Vài năm sau, ông được giao kiêm quản cả đất Quảng Nam.
Xây dựng cơ đồ
Tại Thuận Hóa, Nguyễn Hoàng chăm lo khai hoang, giảm nhẹ thuế khóa, thu phục lòng người, nên dân các nơi kéo đến ngày càng đông. Trên danh nghĩa, ông vẫn thần phục triều Lê và nộp thuế đều đặn; ông cũng từng ra Bắc nhiều năm giúp họ Trịnh đánh nhà Mạc.
Năm 1600, ông trở lại Thuận Hóa và từ đó ngày càng độc lập với họ Trịnh. Nguyễn Hoàng mất năm 1613, được người đời sau gọi là Chúa Tiên. Các chúa Nguyễn kế tiếp tiếp tục mở rộng vùng đất phía Nam, hình thành xứ Đàng Trong.
Ý nghĩa
Việc Nguyễn Hoàng vào Thuận Hóa là bước ngoặt của lịch sử dân tộc: mở đầu cơ nghiệp gần 250 năm của các chúa Nguyễn và nhà Nguyễn sau này, thúc đẩy quá trình khai phá phương Nam, nhưng cũng dẫn tới cục diện Đàng Trong – Đàng Ngoài chia cắt đất nước. Chỉ vài chục năm sau khi ông mất, mâu thuẫn giữa hai họ Trịnh – Nguyễn đã bùng nổ thành chiến tranh.