Bối cảnh: nhà Lê sơ suy vong
Sau thời thịnh trị của Lê Thánh Tông, nhà Lê sơ suy yếu nhanh chóng vào đầu thế kỷ XVI. Một số vua như Lê Uy Mục, Lê Tương Dực bị sử cũ chê trách vì ăn chơi, xây dựng tốn kém. Các phe phái quan lại tranh giành quyền lực, nhiều cuộc nổi dậy của nông dân bùng nổ, tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa của Trần Cảo năm 1516.
Trong cảnh rối ren ấy, Mạc Đăng Dung nổi lên. Ông xuất thân từ một gia đình làm nghề đánh cá, đỗ đô lực sĩ (thi võ), dần thăng tiến trong quân đội nhờ tài năng và công dẹp loạn. Đến đầu thập niên 1520, ông đã nắm phần lớn binh quyền trong triều.
Mạc Đăng Dung lên ngôi
Năm 1522, vua Lê Chiêu Tông bất hòa với Mạc Đăng Dung, bỏ kinh thành chạy đi. Mạc Đăng Dung lập em vua là Lê Xuân lên ngôi, tức Lê Cung Hoàng, và giữ thực quyền. Năm 1527, ông buộc Lê Cung Hoàng nhường ngôi, lập ra nhà Mạc, đặt niên hiệu Minh Đức.
Chỉ hai năm sau, Mạc Đăng Dung nhường ngôi cho con là Mạc Đăng Doanh, lui về làm Thái thượng hoàng ở quê nhà Cổ Trai. Nhà Mạc giữ nhiều thể chế của nhà Lê, vẫn tổ chức khoa cử đều đặn và chú trọng phát triển kinh tế, buôn bán.
Nam triều – Bắc triều
Nhiều cựu thần nhà Lê không chấp nhận nhà Mạc. Năm 1533, Nguyễn Kim tôn một người con cháu nhà Lê lên ngôi ở vùng Ai Lao (Lào ngày nay), tức Lê Trang Tông, rồi đưa quân về Thanh Hóa. Sử gọi chính quyền này là Nam triều, còn nhà Mạc ở Thăng Long là Bắc triều.
Năm 1540, trước sức ép của nhà Minh, Mạc Đăng Dung ra biên giới xin hàng và dâng nộp một số vùng đất; hành động này về sau bị sử cũ phê phán nặng nề. Chiến tranh Nam – Bắc triều kéo dài nhiều thập kỷ, cho đến khi quân Nam triều chiếm lại Thăng Long năm 1592. Con cháu họ Mạc còn giữ vùng Cao Bằng thêm gần một thế kỷ nữa.
Đánh giá
Sử cũ thời Lê thường coi nhà Mạc là "ngụy triều". Ngày nay, nhiều nhà sử học đánh giá cân bằng hơn, ghi nhận những đóng góp của nhà Mạc về kinh tế, văn hóa, giáo dục, đồng thời vẫn nhìn nhận mặt trái của việc cướp ngôi và sự kiện năm 1540.