Đêm trước Đổi mới
Đầu thập niên 1980, Việt Nam rơi vào khủng hoảng kinh tế – xã hội nghiêm trọng. Cơ chế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp khiến sản xuất trì trệ; hàng hóa thiếu thốn, người dân phải xếp hàng mua lương thực, thực phẩm theo tem phiếu. Chiến tranh biên giới và lệnh cấm vận làm tình hình thêm nặng nề.
Cuộc tổng điều chỉnh giá – lương – tiền năm 1985 không thành công, đẩy lạm phát lên mức ba con số; con số thường được dẫn cho năm 1986 là khoảng 700–800%. Trong khi đó, ở nhiều địa phương đã xuất hiện những cách làm “xé rào” như khoán sản phẩm trong nông nghiệp, cho thấy người dân sản xuất hiệu quả hơn khi được tự chủ.
Đại hội VI và đường lối Đổi mới
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam họp tại Hà Nội từ ngày 15 đến 18 tháng 12 năm 1986. Đại hội thẳng thắn nhìn nhận những sai lầm, khuyết điểm trong lãnh đạo kinh tế, với tinh thần “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật”.
Đường lối Đổi mới chủ trương xóa bỏ cơ chế quan liêu bao cấp, phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, về sau được gọi là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đồng thời, Việt Nam mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại. Ông Nguyễn Văn Linh được bầu làm Tổng Bí thư.
Những bước chuyển đầu tiên
Đường lối mới nhanh chóng được cụ thể hóa bằng chính sách. Luật Đầu tư nước ngoài được ban hành năm 1987, mở cửa đón nguồn vốn và công nghệ từ bên ngoài, đồng thời các doanh nghiệp nhà nước dần được giao thêm quyền tự chủ trong sản xuất, kinh doanh.
Năm 1988, Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị (thường gọi là “khoán 10”) công nhận hộ nông dân là đơn vị kinh tế tự chủ, giải phóng mạnh mẽ sức sản xuất ở nông thôn. Chế độ tem phiếu dần được xóa bỏ, giá cả chuyển sang cơ chế thị trường.
Kết quả và ý nghĩa
Chỉ vài năm sau, từ chỗ phải nhập khẩu lương thực, Việt Nam bắt đầu xuất khẩu gạo từ năm 1989 và dần trở thành một trong những nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới. Lạm phát được kiềm chế vào đầu thập niên 1990, kinh tế tăng trưởng nhanh, tỷ lệ nghèo giảm mạnh.
Đổi mới được xem là bước ngoặt lịch sử của Việt Nam thời hiện đại. Các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước nhìn chung đánh giá cao thành tựu kinh tế của công cuộc này, đồng thời vẫn thảo luận về những thách thức như chênh lệch giàu nghèo, môi trường và cải cách thể chế.