Bối cảnh
Theo Hiệp định Genève, lực lượng của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tập kết ra Bắc, quân đội Liên hiệp Pháp và Quốc gia Việt Nam tập kết vào Nam. Trong thời hạn 300 ngày, người dân được tự do chọn nơi sinh sống. Có khoảng tám trăm nghìn đến gần một triệu người, phần lớn là giáo dân Công giáo, di cư từ Bắc vào Nam; theo chiều ngược lại, hàng chục nghìn cán bộ, bộ đội và gia đình từ miền Nam tập kết ra Bắc.
Ngày 10 tháng 10 năm 1954, quân đội Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tiếp quản Hà Nội. Ở miền Nam, Ngô Đình Diệm được Quốc trưởng Bảo Đại bổ nhiệm làm Thủ tướng từ tháng 6 năm 1954 và nhận được sự ủng hộ ngày càng lớn của Mỹ, nước đang tìm cách ngăn chủ nghĩa cộng sản lan rộng ở Đông Nam Á.
Miền Nam: Việt Nam Cộng hòa ra đời
Năm 1955, chính quyền Ngô Đình Diệm đánh bại lực lượng Bình Xuyên ở Sài Gòn, làm suy yếu các giáo phái có vũ trang Cao Đài, Hòa Hảo và củng cố quyền lực. Ngày 23 tháng 10 năm 1955, cuộc trưng cầu dân ý phế truất Bảo Đại được tổ chức; kết quả công bố cho thấy Ngô Đình Diệm thắng áp đảo, nhưng nhiều nhà nghiên cứu, kể cả phương Tây, cho rằng cuộc bỏ phiếu có nhiều gian lận. Ngày 26 tháng 10 năm 1955, Việt Nam Cộng hòa được tuyên bố thành lập, Ngô Đình Diệm làm Tổng thống.
Chính quyền Việt Nam Cộng hòa không ký Hiệp định Genève và từ chối hiệp thương với miền Bắc về tổng tuyển cử, với lập luận rằng một cuộc bầu cử tự do không thể diễn ra ở miền Bắc. Phía Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thì coi đây là hành động vi phạm hiệp định. Cuộc tổng tuyển cử dự kiến vào tháng 7 năm 1956 vì thế không diễn ra.
Miền Bắc: xây dựng chế độ mới
Ở miền Bắc, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tập trung hàn gắn vết thương chiến tranh, khôi phục kinh tế và hoàn thành cải cách ruộng đất, chia ruộng cho nông dân. Cuộc cải cách này mắc những sai lầm nghiêm trọng, làm oan nhiều người; năm 1956, Đảng và Nhà nước công khai thừa nhận và tiến hành sửa sai.
Miền Bắc bắt đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội theo mô hình kinh tế kế hoạch hóa, với sự viện trợ của Liên Xô, Trung Quốc và các nước xã hội chủ nghĩa khác. Từ năm 1958, công cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa được đẩy mạnh, đưa nông dân vào hợp tác xã và chuyển nhiều cơ sở công thương nghiệp tư nhân sang hình thức công tư hợp doanh. Miền Bắc được xác định là hậu phương cho cuộc đấu tranh thống nhất đất nước.
Ý nghĩa
Từ đây, hai miền phát triển theo hai hệ thống chính trị đối lập, gắn với hai phe trong Chiến tranh Lạnh. Giới tuyến tạm thời ở sông Bến Hải trở thành đường chia cắt kéo dài hơn hai mươi năm, và mâu thuẫn quanh vấn đề thống nhất dẫn tới cuộc chiến tranh mới ở miền Nam.
Đối với rất nhiều gia đình, sự chia cắt còn là nỗi chia ly riêng: người thân ở hai bờ giới tuyến không thể gặp nhau suốt hai thập niên, cho đến khi đất nước thống nhất năm 1975.