Bối cảnh
Ngay sau ngày độc lập, quân Pháp theo chân quân Anh trở lại Nam Bộ và nổ súng ở Sài Gòn từ ngày 23 tháng 9 năm 1945. Ở miền Bắc, hàng chục vạn quân Trung Hoa Dân quốc vào giải giáp quân Nhật. Để tránh phải đối phó nhiều kẻ thù cùng lúc, Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ký với Pháp Hiệp định Sơ bộ ngày 6 tháng 3 năm 1946 và Tạm ước ngày 14 tháng 9 năm 1946, chấp nhận nhân nhượng để có thêm thời gian chuẩn bị.
Tuy nhiên, các cuộc đàm phán ở Đà Lạt và Fontainebleau không đạt kết quả. Cuối tháng 11 năm 1946, quân Pháp đánh chiếm Hải Phòng và Lạng Sơn. Giữa tháng 12, ở Hà Nội liên tiếp xảy ra xung đột; ngày 18 tháng 12, phía Pháp gửi tối hậu thư đòi tước vũ khí của lực lượng tự vệ và giao cho họ quyền kiểm soát an ninh thủ đô.
Diễn biến
Ngày 18 và 19 tháng 12 năm 1946, Ban Thường vụ Trung ương Đảng họp mở rộng tại làng Vạn Phúc (Hà Đông), quyết định phát động kháng chiến trên cả nước. Khoảng 20 giờ ngày 19 tháng 12, đèn điện Hà Nội vụt tắt theo hiệu lệnh từ nhà máy điện Yên Phụ, pháo từ pháo đài Láng bắn vào thành phố, mở màn cuộc chiến đấu. Các đô thị từ vĩ tuyến 16 trở ra như Nam Định, Huế, Đà Nẵng cũng đồng loạt nổ súng.
Trong đêm đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến, được phát trên đài phát thanh sáng hôm sau. Lời kêu gọi có câu đã trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ: “Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ”.
Tại Hà Nội, tự vệ và bộ đội chiến đấu quyết liệt trong khoảng 60 ngày đêm, lập chiến lũy trên đường phố, đục tường thông nhà để di chuyển. Trung đoàn Thủ đô bám trụ ở Liên khu I quanh chợ Đồng Xuân, rồi bí mật vượt sông Hồng qua khu vực chân cầu Long Biên để rút ra ngoài an toàn vào đêm 17 rạng sáng 18 tháng 2 năm 1947.
Kết quả và ý nghĩa
Cuộc chiến đấu ở các đô thị đã giam chân quân Pháp, tạo thời gian để cơ quan lãnh đạo, kho tàng và lực lượng rút lên căn cứ Việt Bắc. Đường lối kháng chiến “toàn dân, toàn diện, trường kỳ, tự lực cánh sinh” dần được hoàn thiện, nổi bật trong tác phẩm “Kháng chiến nhất định thắng lợi” của Trường Chinh.
Ngày 19 tháng 12 trở thành Ngày Toàn quốc kháng chiến. Cuộc chiến tranh kéo dài chín năm, còn được giới nghiên cứu quốc tế gọi là Chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất, và chỉ kết thúc bằng chiến thắng Điện Biên Phủ cùng Hiệp định Genève năm 1954.