Bối cảnh
Đêm 9 tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp, độc chiếm Đông Dương và dựng lên chính phủ Trần Trọng Kim dưới danh nghĩa “Đế quốc Việt Nam” của vua Bảo Đại. Ngay sau đó, Đảng ra chỉ thị “Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”, phát động cao trào kháng Nhật cứu nước.
Cùng thời gian này, nạn đói khủng khiếp hoành hành ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ. Nguyên nhân gồm chính sách thu mua lương thực, bắt nhổ lúa trồng đay của Pháp – Nhật, cùng thiên tai và chiến tranh. Sử liệu Việt Nam thường nêu con số khoảng hai triệu người chết; các nghiên cứu khác đưa ra ước tính từ khoảng một đến hai triệu. Khẩu hiệu “phá kho thóc, giải quyết nạn đói” của Việt Minh giúp tập hợp đông đảo quần chúng.
Tổng khởi nghĩa
Giữa tháng 8 năm 1945, Nhật tuyên bố đầu hàng Đồng minh. Hội nghị toàn quốc của Đảng họp ở Tân Trào (Tuyên Quang) quyết định phát động tổng khởi nghĩa trước khi quân Đồng minh vào Đông Dương. Tiếp đó, Quốc dân Đại hội Tân Trào tán thành chủ trương này và cử ra Ủy ban Dân tộc Giải phóng do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch.
Ngày 19 tháng 8, hàng chục vạn người dân Hà Nội mít tinh rồi chiếm các cơ quan đầu não của chính quyền. Ngày 23 tháng 8, khởi nghĩa thắng lợi ở Huế; ngày 25 tháng 8 ở Sài Gòn. Chỉ trong khoảng nửa tháng, chính quyền về tay nhân dân trên cả nước. Ngày 30 tháng 8, tại Ngọ Môn (Huế), vua Bảo Đại tuyên bố thoái vị và trao ấn, kiếm cho đại diện Chính phủ lâm thời, khép lại chế độ quân chủ tồn tại hàng nghìn năm.
Tuyên ngôn Độc lập
Ngày 2 tháng 9 năm 1945, tại quảng trường Ba Đình, trước hàng chục vạn đồng bào, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập. Bản tuyên ngôn mở đầu bằng việc dẫn Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Pháp, khẳng định quyền bình đẳng, tự do của mọi dân tộc, rồi tuyên bố nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập.
Văn bản cũng lên án chính sách cai trị của thực dân Pháp trong hơn tám mươi năm, khẳng định nhân dân Việt Nam đã giành chính quyền từ tay Nhật chứ không phải từ tay Pháp, và kết thúc bằng lời thề của cả dân tộc sẵn sàng hy sinh tất cả để giữ vững quyền tự do, độc lập. Cùng ngày, Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra mắt quốc dân.
Ý nghĩa
Cách mạng Tháng Tám mở ra kỷ nguyên độc lập mới, đưa người dân từ thân phận thuộc địa trở thành công dân của một nhà nước độc lập. Ngày 2 tháng 9 trở thành ngày Quốc khánh. Tuy vậy, nhà nước non trẻ ngay lập tức phải đối mặt với muôn vàn khó khăn: giặc đói, giặc dốt, quân đội nước ngoài có mặt ở cả hai miền và âm mưu tái chiếm của Pháp.
Để củng cố chính quyền, ngày 6 tháng 1 năm 1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên được tổ chức trên cả nước, bầu ra Quốc hội khóa I. Phong trào “Bình dân học vụ” xóa nạn mù chữ và các hoạt động “Hũ gạo cứu đói”, “Tuần lễ vàng” cũng được phát động, thể hiện tinh thần đoàn kết của nhân dân trong những ngày đầu độc lập.