Bối cảnh
Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, thực dân Pháp đẩy mạnh khai thác thuộc địa lần thứ hai ở Đông Dương. Xã hội Việt Nam biến đổi sâu sắc: giai cấp công nhân, tiểu tư sản và tư sản dân tộc lớn dần, trong khi nông dân bị bần cùng hóa. Cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 1929–1933 càng làm đời sống nhân dân thêm khốn khó.
Trong bối cảnh ấy, nhiều khuynh hướng cứu nước cùng tồn tại. Việt Nam Quốc dân Đảng, thành lập cuối năm 1927 tại Hà Nội, theo con đường cách mạng dân chủ tư sản. Cùng lúc, tư tưởng Mác – Lênin do Nguyễn Ái Quốc truyền bá qua Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đã dẫn tới sự ra đời của ba tổ chức cộng sản vào năm 1929, nhưng chúng hoạt động riêng rẽ và tranh giành ảnh hưởng với nhau.
Khởi nghĩa Yên Bái
Sau vụ ám sát trùm mộ phu Bazin đầu năm 1929, Pháp mở đợt khủng bố lớn khiến Việt Nam Quốc dân Đảng tổn thất nặng. Trong thế bị động, các lãnh tụ do Nguyễn Thái Học đứng đầu quyết định khởi nghĩa, với tinh thần “không thành công thì cũng thành nhân”.
Đêm 9 rạng sáng 10 tháng 2 năm 1930, nghĩa quân tấn công trại lính Pháp ở Yên Bái; một số nơi khác như Phú Thọ, Hải Dương, Thái Bình cũng nổi dậy. Do chuẩn bị vội vàng, thiếu phối hợp, cuộc khởi nghĩa nhanh chóng bị đàn áp. Ngày 17 tháng 6 năm 1930, Nguyễn Thái Học cùng nhiều đồng chí bị xử chém tại Yên Bái. Khởi nghĩa thất bại nhưng thể hiện lòng yêu nước và khí phách hy sinh của lớp thanh niên đương thời.
Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời và Xô viết Nghệ Tĩnh
Đầu năm 1930, với tư cách phái viên của Quốc tế Cộng sản, Nguyễn Ái Quốc chủ trì hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản tại Cửu Long (Hương Cảng, Trung Quốc). Hội nghị thống nhất thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, thông qua Chính cương vắn tắt và Sách lược vắn tắt. Ngày 3 tháng 2 sau này được chọn làm ngày kỷ niệm thành lập Đảng. Tháng 10 năm 1930, Đảng đổi tên thành Đảng Cộng sản Đông Dương, Trần Phú được bầu làm Tổng Bí thư.
Ngay trong năm 1930, làn sóng bãi công, biểu tình lan rộng khắp cả nước, mạnh nhất ở Nghệ An và Hà Tĩnh. Ngày 12 tháng 9 năm 1930, hàng nghìn nông dân Hưng Nguyên biểu tình và bị máy bay Pháp ném bom, gây thương vong lớn. Ở nhiều làng, chính quyền thực dân tan rã, các ủy ban tự quản kiểu “Xô viết” ra đời, chia lại ruộng công, giảm tô, bỏ các thứ thuế vô lý. Đến năm 1931, phong trào bị đàn áp khốc liệt.
Ý nghĩa
Thất bại của khởi nghĩa Yên Bái cho thấy khuynh hướng dân chủ tư sản khó đưa cách mạng tới thắng lợi trong điều kiện lúc đó. Sự ra đời của Đảng Cộng sản được sử học Việt Nam coi là bước ngoặt, chấm dứt thời kỳ khủng hoảng về đường lối cứu nước. Phong trào 1930–1931, dù bị dập tắt, được xem như cuộc “tổng diễn tập” đầu tiên cho Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Nhiều dấu ấn của năm 1930 còn được nhắc lại đến nay. Tinh thần “không thành công thì cũng thành nhân” của các chiến sĩ Yên Bái trở thành biểu tượng của khí tiết và lòng quả cảm. Còn các văn kiện đầu tiên của Đảng Cộng sản đặt ra mục tiêu giành độc lập dân tộc và đem ruộng đất cho dân cày, định hướng cho phong trào cách mạng trong những năm tiếp theo.