Bối cảnh
Triệu Đà vốn là một viên quan nhà Tần được cử xuống vùng Lĩnh Nam (nay là miền nam Trung Quốc). Khi nhà Tần sụp đổ, ông cát cứ vùng đất này và lập nên nước Nam Việt, đóng đô ở Phiên Ngung, tự xưng vương. Nam Việt vừa có quan hệ lúc hòa lúc chiến với nhà Hán ở phương Bắc, vừa muốn mở rộng xuống phương Nam, nơi có nước Âu Lạc của An Dương Vương.
Nhờ thành Cổ Loa kiên cố và quân đội thiện chiến, Âu Lạc đã chặn được các cuộc tấn công ban đầu của Triệu Đà. Những ghi chép và truyền thuyết cho thấy hai bên đã có một thời gian giằng co trước khi Triệu Đà chuyển sang dùng mưu kế.
Diễn biến
Theo truyền thuyết được ghi trong sử cũ, Triệu Đà giả vờ giảng hòa và cho con trai là Trọng Thủy sang cầu hôn Mỵ Châu, con gái An Dương Vương. Trọng Thủy ở lại Âu Lạc, tìm hiểu bố phòng và đánh tráo lẫy nỏ thần. Khi Triệu Đà đem quân tấn công lần nữa, nỏ không còn linh nghiệm, Cổ Loa thất thủ. An Dương Vương mang Mỵ Châu chạy về phía nam; truyền thuyết kể rằng ông đã theo thần Kim Quy đi xuống biển.
Các nhà sử học hiểu câu chuyện này như một cách dân gian lý giải thất bại: bên cạnh mưu kế của đối phương, còn có sự chủ quan, mất cảnh giác và nội bộ Âu Lạc thiếu gắn kết. Truyền thuyết còn nhắc đến tướng Cao Lỗ – người được cho là đã chế tạo nỏ – bị nhà vua xa lánh trước khi mất nước.
Về thời gian, Đại Việt sử ký toàn thư chép Triệu Đà diệt Âu Lạc năm 208 TCN. Dựa vào Sử ký của Tư Mã Thiên, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng sự kiện diễn ra sau khi Lã Hậu nhà Hán mất (180 TCN), tức khoảng 179 TCN – mốc được dùng trong sách giáo khoa hiện nay. Niên đại chính xác vẫn còn tranh luận.
Kết quả và ý nghĩa
Sau khi chiếm được Âu Lạc, Triệu Đà sáp nhập vùng đất này vào Nam Việt và chia thành hai quận Giao Chỉ và Cửu Chân. Ở các địa phương, các Lạc tướng vẫn tiếp tục cai quản dân theo tập tục cũ, dưới sự giám sát của quan lại Nam Việt.
Theo quan điểm phổ biến của sử học Việt Nam hiện đại, sự kiện này mở đầu thời kỳ Bắc thuộc kéo dài hơn một nghìn năm, đến chiến thắng Bạch Đằng năm 938. Trong sử cũ, nhà Triệu từng được một số sử gia chép như một triều đại chính thống của nước ta; cách đánh giá này đã thay đổi và hiện vẫn là chủ đề bàn luận trong giới sử học.