Bối cảnh
Sau khi Nguyễn Huệ ra Bắc lật đổ họ Trịnh năm 1786, vua Lê Chiêu Thống không giữ nổi quyền bính, bèn cầu cứu nhà Thanh. Vua Càn Long nhân cơ hội đó sai Tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị đem quân sang với danh nghĩa khôi phục nhà Lê. Sử cũ chép quân Thanh có tới hai mươi chín vạn; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng con số thực tế có thể thấp hơn, nhưng đây chắc chắn là một đạo quân rất lớn.
Cuối năm 1788, quân Thanh tiến vào Thăng Long gần như không gặp kháng cự. Theo kế của Ngô Thì Nhậm, các tướng Tây Sơn ở Bắc Hà là Ngô Văn Sở rút quân về giữ phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn để bảo toàn lực lượng và cấp báo về Phú Xuân.
Diễn biến
Nhận tin, ngày 25 tháng 11 năm Mậu Thân (22/12/1788), Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế ở núi Bân, Phú Xuân, lấy niên hiệu Quang Trung, rồi lập tức dẫn quân ra Bắc. Dọc đường, nhà vua tuyển thêm quân ở Nghệ An, duyệt binh và khích lệ tướng sĩ. Đến Tam Điệp, Quang Trung cho quân ăn Tết trước, hẹn đến ngày mùng 7 sẽ vào Thăng Long mở tiệc mừng.
Đêm 30 Tết, quân Tây Sơn chia làm nhiều đạo tiến công. Đêm mùng 3 Tết, đại quân vây đồn Hà Hồi, khiến quân giữ đồn phải đầu hàng. Rạng sáng mùng 5 Tết, Quang Trung trực tiếp chỉ huy đánh đồn Ngọc Hồi, dùng những tấm ván lớn bọc rơm ướt che chắn cho quân tiến lên. Cùng lúc, cánh quân của Đô đốc Long đánh úp đồn Khương Thượng (khu vực Đống Đa), tướng Thanh Sầm Nghi Đống thắt cổ tự tử.
Mất các đồn lũy phía nam, Tôn Sĩ Nghị hoảng loạn bỏ chạy qua cầu phao sông Hồng; cầu gãy, nhiều quân Thanh rơi xuống sông. Lê Chiêu Thống cũng chạy theo sang Trung Quốc. Trưa mùng 5 Tết, vua Quang Trung tiến vào Thăng Long, sớm hơn dự định hai ngày.
Kết quả và ý nghĩa
Chỉ trong khoảng năm ngày đêm, quân Tây Sơn đã đánh tan một đạo quân xâm lược lớn, bảo vệ vững chắc độc lập dân tộc. Sau chiến thắng, Quang Trung khéo léo mở đường bang giao hòa hiếu với nhà Thanh để tránh một cuộc chiến mới, đồng thời bắt tay xây dựng đất nước.
Chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa được xem là một trong những chiến công quân sự hiển hách nhất trong lịch sử Việt Nam, tiêu biểu cho lối đánh thần tốc, bất ngờ và táo bạo. Hình ảnh vua Quang Trung trở thành biểu tượng của tinh thần quật cường giữ nước.