Bối cảnh
Sau khi bị quân Tây Sơn đánh bại nhiều lần ở Gia Định, Nguyễn Ánh chạy sang Xiêm (Thái Lan ngày nay) cầu cứu. Vua Xiêm nhân cơ hội muốn mở rộng ảnh hưởng xuống vùng đất phía nam, liền cử quân sang giúp. Cuối năm 1784, quân Xiêm theo cả đường thủy lẫn đường bộ tiến vào miền Tây Nam Bộ; sử Việt chép tổng quân số khoảng năm vạn, với hàng trăm chiến thuyền.
Quân Xiêm nhanh chóng chiếm Rạch Giá, Trà Ôn, Sa Đéc cùng nhiều vùng ven sông, đồng thời cướp bóc, tàn phá nặng nề khiến người dân rất oán hận. Trước tình hình đó, vua Thái Đức Nguyễn Nhạc giao cho Nguyễn Huệ đem quân vào Gia Định đối phó.
Diễn biến
Nguyễn Huệ đóng quân ở Mỹ Tho, cho thám sát kỹ địa hình rồi chọn khúc sông Tiền từ rạch Gầm đến rạch Xoài Mút làm trận địa quyết chiến. Đoạn sông này dài khoảng sáu – bảy cây số, có cù lao Thới Sơn chắn giữa, hai bên bờ cây cối rậm rạp, thuận lợi để giấu quân. Bộ binh và pháo binh được bố trí trên bờ và trong các con rạch, còn thủy binh mai phục ở các nhánh sông.
Đêm 19 rạng sáng 20 tháng 1 năm 1785, Nguyễn Huệ cho một toán thuyền nhử địch từ Mỹ Tho tiến vào. Đoàn chiến thuyền Xiêm đuổi theo, lọt vào giữa trận địa. Lập tức quân Tây Sơn từ hai bờ và từ cù lao đồng loạt nổ súng, thủy binh xông ra chặn đầu khóa đuôi. Bị đánh bất ngờ trong thế không thể xoay trở, đoàn thuyền Xiêm rối loạn và bị phá tan chỉ trong thời gian ngắn.
Kết quả và ý nghĩa
Sử cũ chép quân Xiêm chỉ còn vài nghìn người sống sót, chạy theo đường bộ về nước; các con số cụ thể vẫn còn được giới nghiên cứu bàn luận. Nguyễn Ánh một lần nữa phải lánh sang Xiêm. Từ đó, quân Xiêm không dám đem đại quân sang can thiệp vào nước ta trong một thời gian dài.
Rạch Gầm – Xoài Mút là một trong những trận thủy chiến tiêu biểu của lịch sử Việt Nam, thể hiện tài chọn địa hình, cách đánh mai phục và nghệ thuật tập trung lực lượng của Nguyễn Huệ. Chiến thắng này góp phần nâng cao uy tín của phong trào Tây Sơn trước khi Nguyễn Huệ tiến ra Bắc năm 1786.