Bối cảnh
Sau chiến thắng Tốt Động – Chúc Động cuối năm 1426, nghĩa quân Lam Sơn làm chủ phần lớn đất nước và vây chặt quân Minh trong thành Đông Quan (Thăng Long) do Vương Thông chỉ huy. Để cứu nguy, nhà Minh điều hai đạo viện binh lớn: một đạo do Liễu Thăng chỉ huy tiến qua Lạng Sơn, một đạo do Mộc Thạnh chỉ huy từ Vân Nam xuống. Sử cũ chép tổng số viện binh khoảng 15 vạn, dù con số chính xác còn được bàn luận.
Lê Lợi và Nguyễn Trãi chủ trương tập trung lực lượng tiêu diệt đạo quân của Liễu Thăng trước, vì đây là cánh quân chủ lực, còn với Mộc Thạnh thì chỉ cần chặn giữ. Trước đó, nghĩa quân đã hạ được thành Xương Giang, cắt đứt chỗ dựa của địch trên đường tiến về Đông Quan.
Diễn biến
Tháng 10 năm 1427, Liễu Thăng dẫn quân vượt biên giới. Tướng Trần Lựu vừa đánh vừa lui, nhử địch vào ải Chi Lăng – một thung lũng hẹp, hai bên là núi đá hiểm trở. Tại đây, quân mai phục đổ ra tấn công, Liễu Thăng bị giết ở gò Mã Yên. Tướng kế nhiệm là Lương Minh cũng tử trận khi tiếp tục tiến quân.
Tàn quân Minh do Thôi Tụ, Hoàng Phúc chỉ huy cố gắng tiến về Xương Giang nhưng thành đã mất. Bị nghĩa quân chặn đánh liên tiếp trên đường và vây kín ở cánh đồng Xương Giang, đạo quân này bị tiêu diệt hoàn toàn vào tháng 11 năm 1427; Thôi Tụ và Hoàng Phúc bị bắt sống.
Ở hướng Vân Nam, Mộc Thạnh bị chặn ở vùng Lê Hoa. Khi nghe tin Liễu Thăng thất bại, ông vội vã rút chạy về nước và bị truy kích gây nhiều thiệt hại.
Kết quả và ý nghĩa
Mất hết hy vọng được cứu viện, Vương Thông buộc phải xin hòa. Tháng 12 năm 1427, hai bên tổ chức Hội thề Đông Quan; quân Minh cam kết rút về nước. Nghĩa quân còn cấp thuyền, lương thực cho quân Minh rút đi, thể hiện chủ trương kết thúc chiến tranh một cách nhân đạo, giữ hòa hiếu lâu dài.
Chiến thắng Chi Lăng – Xương Giang là trận quyết chiến chiến lược, chấm dứt hai mươi năm đô hộ của nhà Minh và mở đường cho việc lập ra nhà Lê sơ năm 1428.