Bối cảnh
Sau khi Triệu Đà qua đời, nước Nam Việt suy yếu dần. Nhà Hán dưới thời Hán Vũ Đế đang ở giai đoạn cường thịnh, liên tục mở rộng lãnh thổ ra bốn phía và muốn biến Nam Việt thành đất trực thuộc.
Trong triều Nam Việt nảy sinh mâu thuẫn gay gắt. Thái hậu Cù thị (người Hán) và vua trẻ Triệu Ai Vương muốn xin nội thuộc nhà Hán, trong khi thừa tướng Lữ Gia – người có thế lực lớn, từng làm quan qua nhiều đời vua – kiên quyết phản đối. Năm 112 TCN, Lữ Gia giết Cù thị, vua Ai Vương cùng sứ giả nhà Hán, lập Triệu Kiến Đức lên ngôi.
Diễn biến
Lấy cớ đó, nhà Hán huy động nhiều đạo quân theo cả đường bộ lẫn đường thủy tiến đánh Nam Việt, do các tướng Lộ Bác Đức và Dương Bộc chỉ huy. Quân Nam Việt chống cự nhưng không cầm cự được lâu.
Năm 111 TCN, kinh đô Phiên Ngung bị quân Hán vây đánh và thất thủ. Lữ Gia cùng Triệu Kiến Đức chạy trốn nhưng sau đó bị bắt. Nước Nam Việt, tồn tại chừng gần một thế kỷ, chấm dứt. Theo sử cũ, quan lại cai quản vùng Giao Chỉ, Cửu Chân khi ấy đã đầu hàng và dâng sổ sách cho nhà Hán.
Kết quả và ý nghĩa
Nhà Hán chia đất Nam Việt cũ thành chín quận. Vùng tương ứng với miền Bắc và Bắc Trung Bộ Việt Nam ngày nay gồm ba quận Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam, cùng với các quận khác được đặt dưới sự giám sát của Giao Chỉ bộ, về sau gọi là Giao Châu. Trị sở quận Giao Chỉ có thời gian đặt ở Luy Lâu (Thuận Thành, Bắc Ninh ngày nay).
Thời gian đầu, nhà Hán vẫn để các Lạc tướng cai quản địa phương theo tục cũ, chỉ cử thái thú nắm quyền ở cấp quận và thu cống phẩm. Dần dần, chính quyền phương Bắc tăng cường cai trị trực tiếp, đưa người Hán sang, áp đặt luật lệ, phong tục và bắt cống nạp nặng nề những sản vật quý như ngà voi, sừng tê, ngọc trai. Chính sách bóc lột và đồng hóa ấy dẫn tới mâu thuẫn ngày càng sâu sắc.
Sự kiện năm 111 TCN đánh dấu việc vùng đất của người Việt bị đặt dưới sự cai trị trực tiếp của các triều đại phương Bắc. Chỉ khoảng 150 năm sau, cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng năm 40 bùng nổ như một phản ứng mạnh mẽ đối với ách cai trị này.