Bối cảnh
Giữa thế kỷ XI, nhà Tống gặp nhiều khó khăn trong nước và ở biên cương. Tể tướng Vương An Thạch tiến hành cải cách, đồng thời triều Tống tính đến việc đánh Đại Việt để lấy lại uy thế. Nhà Tống cho tích trữ lương thực, luyện quân ở vùng biên giới giáp Đại Việt.
Khi đó vua Lý Nhân Tông còn nhỏ, việc quân do Thái úy Lý Thường Kiệt nắm giữ. Nắm được âm mưu của đối phương, theo sử cũ, ông chủ trương rằng ngồi yên chờ giặc đến không bằng đem quân đánh trước để chặn mũi nhọn của chúng.
Đánh sang đất Tống
Cuối năm 1075, Lý Thường Kiệt và Tông Đản chia quân thủy bộ tiến sang, đánh chiếm các châu Khâm, Liêm rồi vây thành Ung Châu, nơi tập trung lương thảo của quân Tống. Sau hơn một tháng vây hãm, đầu năm 1076 quân Đại Việt hạ được thành, phá hủy các kho tàng rồi rút về.
Trong chiến dịch này, Lý Thường Kiệt cho yết bảng nói rõ mục đích của cuộc hành quân là đánh vào nơi chuẩn bị xâm lược, không nhằm cướp phá dân thường, để tranh thủ lòng người.
Phòng tuyến sông Như Nguyệt
Cuối năm 1076, nhà Tống sai Quách Quỳ và Triệu Tiết đem đại quân sang báo thù. Lý Thường Kiệt cho lập phòng tuyến dài dọc bờ nam sông Như Nguyệt, tức một đoạn sông Cầu, với chiến lũy bằng đất, rào tre vững chắc để chặn con đường tiến về Thăng Long. Sử sách mô tả lực lượng Tống rất lớn, gồm quân chiến đấu và đông đảo dân phu, nhưng các con số cụ thể còn nhiều ý kiến khác nhau.
Quân Tống nhiều lần vượt sông tấn công nhưng đều bị đánh lui. Theo truyền thuyết, giữa lúc giao tranh, trong đền thờ bên sông vang lên bài thơ Nam quốc sơn hà, khẳng định sông núi nước Nam là của người Nam, khích lệ tinh thần quân sĩ. Tác giả thật của bài thơ vẫn còn là vấn đề tranh luận.
Đầu năm 1077, quân Tống mệt mỏi, thiếu lương và mắc bệnh vì thủy thổ. Lý Thường Kiệt chủ động đề nghị giảng hòa để kết thúc chiến tranh, quân Tống liền rút về.
Ý nghĩa
Chiến thắng Như Nguyệt bảo vệ vững chắc nền độc lập của Đại Việt. Cách kết thúc chiến tranh bằng giảng hòa cho thấy tầm nhìn của Lý Thường Kiệt: vừa đánh thắng, vừa giữ quan hệ hòa hiếu lâu dài với nước lớn phương Bắc.
Sau chiến tranh, hai nước còn tiếp tục thương lượng về một số vùng biên giới mà quân Tống chiếm giữ. Bằng con đường ngoại giao kiên trì, nhà Lý về sau đã đòi lại được phần lớn các vùng đất này, cho thấy sức mạnh của Đại Việt không chỉ nằm ở chiến trường mà còn ở bàn đàm phán.