Bối cảnh
Sau khi tổng tuyển cử năm 1956 không diễn ra, chính quyền Ngô Đình Diệm mở các chiến dịch “tố cộng, diệt cộng” nhằm vào những người từng tham gia kháng chiến. Tháng 5 năm 1959, Luật 10/59 được ban hành, lập tòa án quân sự đặc biệt có quyền xử tử những người bị kết tội chống chính quyền. Theo sử học Việt Nam, lực lượng cách mạng ở miền Nam trong giai đoạn này bị tổn thất rất nặng.
Tháng 1 năm 1959, Hội nghị lần thứ 15 Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam xác định con đường cách mạng miền Nam là dùng bạo lực, lấy đấu tranh chính trị của quần chúng là chủ yếu, kết hợp với lực lượng vũ trang. Nghị quyết này mở đường cho làn sóng nổi dậy.
Diễn biến
Những cuộc nổi dậy đầu tiên nổ ra năm 1959 ở Vĩnh Thạnh (Bình Định) và Trà Bồng (Quảng Ngãi). Ngày 17 tháng 1 năm 1960, phong trào bùng lên ở ba xã Định Thủy, Phước Hiệp, Bình Khánh thuộc huyện Mỏ Cày, tỉnh Bến Tre, rồi nhanh chóng lan ra toàn tỉnh. Người dân phá bộ máy chính quyền ở thôn xã, thành lập ủy ban nhân dân tự quản, chia ruộng đất cho nông dân.
Nổi bật trong Đồng khởi Bến Tre là “đội quân tóc dài”, lực lượng phụ nữ đấu tranh chính trị trực diện với binh lính và chính quyền, do bà Nguyễn Thị Định, sau này là nữ Thiếu tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam, góp phần lãnh đạo. Từ Bến Tre, phong trào lan rộng ra Nam Bộ, Tây Nguyên và các tỉnh ven biển Trung Bộ.
Ngày 20 tháng 12 năm 1960, tại vùng Tân Lập (Tây Ninh), Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam được thành lập; luật sư Nguyễn Hữu Thọ sau đó được bầu làm Chủ tịch. Sử học Việt Nam coi Mặt trận là tổ chức đoàn kết các tầng lớp nhân dân miền Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng, còn chính quyền Việt Nam Cộng hòa và Mỹ khi ấy thường gọi lực lượng này là “Việt Cộng” và xem nó chịu sự chỉ đạo từ Hà Nội.
Đường Trường Sơn
Song song với phong trào ở miền Nam, tháng 5 năm 1959, Đoàn 559 được thành lập để mở tuyến vận tải chiến lược dọc dãy Trường Sơn, sau này được gọi là đường Hồ Chí Minh. Ban đầu chỉ là những lối mòn gùi thồ xuyên rừng, tuyến đường dần phát triển thành mạng lưới giao thông lớn, đưa người và hàng hóa từ miền Bắc vào chiến trường.
Tháng 10 năm 1961, Đoàn 759 (sau đổi thành Đoàn 125) được thành lập để tổ chức tuyến vận tải trên biển; những “con tàu không số” lặng lẽ chở vũ khí vào các bến bãi ven biển miền Nam. Hai tuyến đường bộ và biển này giữ vai trò rất quan trọng trong suốt cuộc chiến sau đó.
Ý nghĩa
Theo sử học Việt Nam, Đồng khởi đánh dấu bước ngoặt của cách mạng miền Nam, chuyển từ thế giữ gìn lực lượng sang thế tiến công. Đối với chính quyền Sài Gòn và Mỹ, sự bùng phát của phong trào vũ trang ở nông thôn là lý do để tăng cường viện trợ và cố vấn quân sự, dẫn tới việc Mỹ can thiệp ngày càng sâu vào cuộc chiến.
Ngày 17 tháng 1 hằng năm được tỉnh Bến Tre kỷ niệm là ngày Đồng khởi. Hình ảnh “đội quân tóc dài” trở thành biểu tượng về vai trò của phụ nữ miền Nam trong chiến tranh, được nhắc tới nhiều trong văn học, điện ảnh và sách giáo khoa.