Bối cảnh
Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ năm 1939. Năm 1940, Pháp thất bại ở châu Âu, còn quân Nhật tiến vào Đông Dương. Chính quyền thực dân Pháp chấp nhận hợp tác với Nhật, khiến nhân dân Việt Nam cùng lúc chịu hai tầng áp bức. Các cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn, Nam Kỳ và binh biến Đô Lương năm 1940–1941 nổ ra nhưng đều bị dập tắt.
Lúc này, Nguyễn Ái Quốc đang hoạt động ở Trung Quốc. Nhận thấy thời cơ đang đến gần, Người quyết định trở về trực tiếp lãnh đạo cách mạng trong nước, chọn Cao Bằng – vùng biên giới có phong trào quần chúng khá vững và thuận lợi liên lạc với bên ngoài – làm nơi đặt căn cứ.
Những ngày ở Pác Bó
Ngày 28 tháng 1 năm 1941, đúng dịp Tết Tân Tỵ, Nguyễn Ái Quốc vượt biên giới về Pác Bó, kết thúc ba mươi năm hoạt động ở nước ngoài kể từ khi rời bến Nhà Rồng năm 1911. Người sống trong hang núi đá ẩm lạnh, làm việc bên bàn đá cạnh dòng suối mà Người đặt tên là suối Lênin, ngọn núi bên cạnh gọi là núi Các Mác.
Cuộc sống rất gian khổ, bữa ăn thường chỉ có cháo ngô, rau rừng, nhưng Người vẫn mở lớp huấn luyện cán bộ, dịch sách, viết tài liệu tuyên truyền. Ngày 1 tháng 8 năm 1941, báo Việt Nam Độc lập ra số đầu tiên, dùng lời lẽ giản dị để đồng bào các dân tộc dễ hiểu. Bài diễn ca “Lịch sử nước ta” ra đời thời kỳ này, mở đầu bằng câu nổi tiếng “Dân ta phải biết sử ta”.
Hội nghị Trung ương 8 và Mặt trận Việt Minh
Từ ngày 10 đến 19 tháng 5 năm 1941, Nguyễn Ái Quốc chủ trì Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng tại Pác Bó. Hội nghị khẳng định nhiệm vụ giải phóng dân tộc là cấp bách nhất, tạm gác khẩu hiệu cách mạng ruộng đất, chỉ đề ra giảm tô, tịch thu ruộng đất của đế quốc và Việt gian chia cho dân nghèo. Trường Chinh được bầu làm Tổng Bí thư.
Ngày 19 tháng 5 năm 1941, Mặt trận Việt Nam Độc lập Đồng minh, gọi tắt là Việt Minh, được thành lập. Mặt trận tập hợp mọi tầng lớp, dân tộc, tôn giáo có lòng yêu nước qua các hội Cứu quốc như Công nhân cứu quốc, Nông dân cứu quốc, Thanh niên cứu quốc, Phụ nữ cứu quốc.
Ý nghĩa
Sự trở về của Nguyễn Ái Quốc và đường lối của Hội nghị Trung ương 8 là bước chuẩn bị quyết định cho Cách mạng Tháng Tám. Từ căn cứ Cao Bằng, lực lượng chính trị và vũ trang dần lớn mạnh; ngày 22 tháng 12 năm 1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân do Võ Nguyên Giáp chỉ huy được thành lập, tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Mặt trận Việt Minh nhanh chóng lan rộng từ Cao Bằng ra nhiều tỉnh, trở thành ngọn cờ tập hợp lực lượng rộng rãi nhất thời bấy giờ. Chính tổ chức này đã lãnh đạo quần chúng trong cao trào kháng Nhật cứu nước năm 1945 và cuộc tổng khởi nghĩa tháng Tám, khi chỉ trong khoảng nửa tháng, chính quyền trên cả nước đã về tay Việt Minh.