Bối cảnh
Với các hiệp ước năm 1883 (Hác-măng) và 1884 (Pa-tơ-nốt), triều Nguyễn thừa nhận sự bảo hộ của Pháp trên toàn cõi Việt Nam. Tuy vậy, trong triều vẫn có phe chủ chiến do Thượng thư Bộ Binh Tôn Thất Thuyết đứng đầu. Phe này đưa vị vua trẻ Hàm Nghi lên ngôi năm 1884, đồng thời bí mật xây dựng lực lượng, lập các sơn phòng ở miền núi để chuẩn bị kháng chiến lâu dài.
Đêm 4 rạng sáng 5/7/1885, Tôn Thất Thuyết cho quân tấn công tòa Khâm sứ và đồn Mang Cá, nơi quân Pháp đóng tại Huế. Cuộc tấn công thất bại, quân Pháp phản kích và cướp phá kinh thành. Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi rời Huế, ra sơn phòng Tân Sở ở Quảng Trị.
Chiếu Cần Vương và diễn biến
Ngày 13/7/1885, tại Tân Sở, Tôn Thất Thuyết nhân danh vua Hàm Nghi ban chiếu Cần Vương, nghĩa là “giúp vua”, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên chống Pháp. Lời hiệu triệu nhanh chóng được hưởng ứng, nhất là ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ.
Giai đoạn đầu (1885 – 1888), phong trào diễn ra sôi nổi với hàng trăm cuộc khởi nghĩa lớn nhỏ, gắn với bộ chỉ huy của vua Hàm Nghi ở vùng rừng núi Quảng Bình, Quảng Trị. Cuối năm 1888, do bị phản bội, vua Hàm Nghi bị Pháp bắt và sau đó bị đày sang Algérie ở Bắc Phi. Giai đoạn sau (1888 – 1896), phong trào tập trung vào những cuộc khởi nghĩa lớn ở vùng trung du và miền núi.
Tiêu biểu là khởi nghĩa Ba Đình ở Thanh Hóa do Phạm Bành, Đinh Công Tráng lãnh đạo (1886 – 1887); khởi nghĩa Bãi Sậy ở Hưng Yên do Nguyễn Thiện Thuật chỉ huy; và khởi nghĩa Hương Khê ở Hà Tĩnh do Phan Đình Phùng, Cao Thắng lãnh đạo, kéo dài đến năm 1896. Cao Thắng nổi tiếng vì đã tổ chức chế tạo được súng trường theo mẫu súng của Pháp.
Kết quả và ý nghĩa
Phong trào Cần Vương cuối cùng thất bại, do lực lượng chênh lệch, các cuộc khởi nghĩa thiếu sự liên kết và hệ tư tưởng phong kiến đã không còn đủ sức dẫn dắt cuộc đấu tranh. Dù vậy, phong trào thể hiện tinh thần yêu nước, ý chí bất khuất của nhiều tầng lớp nhân dân.
Cùng thời, khởi nghĩa nông dân Yên Thế do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo kéo dài gần ba mươi năm (1884 – 1913). Cuộc khởi nghĩa này không nằm trong phong trào Cần Vương nhưng là một trong những cuộc đấu tranh bền bỉ nhất chống Pháp cuối thế kỷ XIX.