Bối cảnh
Giữa thế kỷ XIX, các nước tư bản phương Tây đẩy mạnh tìm kiếm thị trường và thuộc địa ở châu Á. Pháp đã nhiều lần cho tàu đến Đà Nẵng thăm dò, gây áp lực đòi mở cửa buôn bán và tự do truyền đạo. Trong khi đó, triều Nguyễn dưới thời Tự Đức thi hành chính sách đóng cửa, cấm đạo Thiên Chúa, và nhiều giáo sĩ bị xử tử.
Pháp lấy cớ bảo vệ đạo Thiên Chúa để can thiệp bằng vũ lực. Tây Ban Nha tham gia vì một giám mục người Tây Ban Nha bị xử tử ở Bắc Kỳ năm 1857. Đà Nẵng được chọn làm điểm tấn công đầu tiên vì có vịnh nước sâu, gần kinh đô Huế; phía Pháp hy vọng chiếm được Đà Nẵng rồi nhanh chóng tiến ra Huế, buộc triều đình đầu hàng.
Diễn biến
Chiều 31/8/1858, hạm đội liên quân vào vịnh Đà Nẵng và gửi tối hậu thư. Sáng 1/9/1858, liên quân nổ súng bắn phá các đồn lũy trên bán đảo Sơn Trà rồi đổ bộ lên bờ. Theo nhiều tài liệu, lực lượng ban đầu gồm khoảng ba nghìn quân cùng hơn chục tàu chiến. Quân triều đình chống trả, nhưng các đồn ven biển nhanh chóng bị chiếm.
Triều đình cử Nguyễn Tri Phương vào chỉ huy mặt trận. Ông cho đắp lũy dài, đào hào, lập hệ thống đồn bốt từ Hải Châu đến Hòa Vang, thực hiện kế “vườn không nhà trống”, không để địch lấy được lương thực và dân phu. Nhân dân địa phương cùng quân triều đình quấy rối, bao vây, khiến liên quân không tiến sâu được vào nội địa.
Sau năm tháng, quân Pháp bị cầm chân ở bán đảo Sơn Trà, lại chịu thiệt hại lớn vì dịch bệnh và khí hậu. Tháng 2/1859, Rigault de Genouilly để lại một phần quân ở Đà Nẵng, đem chủ lực vào đánh Gia Định. Đến tháng 3/1860, quân Pháp rút hẳn khỏi Đà Nẵng.
Kết quả và ý nghĩa
Cuộc kháng cự ở Đà Nẵng đã làm thất bại kế hoạch đánh nhanh, thắng nhanh của Pháp, buộc chúng thay đổi hướng tấn công vào Nam Kỳ. Tuy nhiên, triều Nguyễn chủ yếu phòng thủ bị động, chưa tận dụng được thời cơ để phản công.
Sự kiện ngày 1/9/1858 được coi là mốc mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp, đồng thời mở đầu cuộc kháng chiến lâu dài của dân tộc chống ách đô hộ, kéo dài gần một thế kỷ.