Bối cảnh: nhà Trần suy yếu
Cuối thế kỷ XIV, nhà Trần rơi vào khủng hoảng sâu sắc. Vua quan ăn chơi, quý tộc chiếm nhiều ruộng đất và nô tì, nông dân đói khổ nổi dậy ở nhiều nơi. Ở phía Nam, quân Champa dưới thời Chế Bồng Nga nhiều lần tiến đánh, có lúc vào tới kinh thành Thăng Long.
Trong hoàn cảnh ấy, Hồ Quý Ly – một đại thần có quan hệ họ ngoại với hoàng tộc Trần – từng bước nắm giữ quyền lực. Ông vốn mang họ Lê, về sau đổi lại theo họ Hồ của tổ tiên. Từ những năm 1370–1390, ông đã giữ các chức vụ then chốt và chủ trì nhiều thay đổi lớn trong triều.
Lập nhà Hồ và dời đô
Năm 1397, Hồ Quý Ly cho xây thành mới ở An Tôn (Thanh Hóa), gọi là Tây Đô, rồi ép vua Trần dời vào đó. Năm 1400, ông phế vua Trần Thiếu Đế – vốn là cháu ngoại của mình – tự lên ngôi, lập ra nhà Hồ và đổi quốc hiệu thành Đại Ngu. Chỉ ít tháng sau, ông nhường ngôi cho con là Hồ Hán Thương, lui về làm Thái thượng hoàng nhưng vẫn nắm thực quyền.
Việc giành ngôi này khiến nhiều quý tộc và nho sĩ trung thành với nhà Trần bất bình. Một số người mưu lật đổ nhà Hồ nhưng bị phát giác và trừng trị nặng, làm cho lòng người càng thêm chia rẽ.
Những cải cách táo bạo
Hồ Quý Ly được xem là một trong những nhà cải cách lớn của lịch sử Việt Nam. Ngay từ khi còn nắm quyền dưới triều Trần, ông đã cho phát hành tiền giấy "Thông bảo hội sao" (khoảng năm 1396) thay cho tiền đồng, ban hành phép hạn điền và hạn nô nhằm giới hạn số ruộng và nô tì mà quý tộc, địa chủ được sở hữu, qua đó làm suy yếu thế lực tôn thất Trần và tăng nguồn thu cho nhà nước.
Về văn hóa – giáo dục, ông sửa đổi chế độ thi cử, đề cao chữ Nôm và dịch một số sách kinh điển. Về quân sự, nhà Hồ lập sổ hộ tịch để tăng quân số, cải tiến vũ khí, đóng thuyền chiến và xây dựng phòng tuyến chuẩn bị chống ngoại xâm.
Ý nghĩa và đánh giá
Các cải cách của Hồ Quý Ly thể hiện tư duy đổi mới mạnh mẽ, nhưng được tiến hành gấp gáp trong lúc lòng dân chưa yên, nên chưa tạo được sự ủng hộ rộng rãi. Khi quân Minh xâm lược năm 1406–1407, nhà Hồ nhanh chóng thất bại. Vì vậy, sử gia các thời đại đánh giá ông rất khác nhau: có người phê phán việc cướp ngôi, có người đề cao tầm nhìn cải cách. Đây đến nay vẫn là một nhân vật gây tranh luận.