Bối cảnh
Sau khi diệt nhà Nam Tống, Hốt Tất Liệt lập nhà Nguyên và muốn khuất phục các nước phía nam. Năm 1283, quân Nguyên do Toa Đô chỉ huy đánh Chiêm Thành. Đến cuối năm 1284, Hốt Tất Liệt sai con trai là Thoát Hoan dẫn đại quân tiến vào Đại Việt từ phía bắc, còn cánh quân của Toa Đô đánh từ phía nam lên. Sử Việt thường chép đội quân này lên tới hàng chục vạn người; các nhà nghiên cứu hiện đại vẫn tranh luận về con số thực tế.
Nhà Trần chuẩn bị rất chu đáo. Năm 1282, vua Trần Nhân Tông họp các vương hầu ở Bình Than bàn kế đánh giặc. Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn được giao làm Quốc công tiết chế, chỉ huy toàn quân, và viết Hịch tướng sĩ khích lệ tinh thần các tướng.
Hội nghị Diên Hồng và Hịch tướng sĩ
Đầu năm 1285, Thượng hoàng Trần Thánh Tông mời các bô lão trong cả nước về điện Diên Hồng hỏi ý nên hòa hay nên đánh. Theo sử cũ, các bô lão đồng thanh hô “Đánh!”, như lời khẳng định ý chí của toàn dân.
Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn vạch rõ tội ác của giặc, phê phán thói cầu an hưởng lạc và kêu gọi tướng sĩ luyện tập theo binh thư. Nhiều binh sĩ đã khắc hai chữ “Sát Thát”, nghĩa là giết giặc Thát, lên cánh tay để tỏ quyết tâm.
Diễn biến
Trước thế giặc mạnh, quân Trần rút lui có kế hoạch, bỏ trống Thăng Long, tránh giao chiến bất lợi. Nhiều tướng đã chiến đấu anh dũng; sử cũ chép Trần Bình Trọng bị bắt nhưng khảng khái nói thà làm ma nước Nam chứ không làm vương đất Bắc, rồi chịu chết.
Khi quân Nguyên mệt mỏi, thiếu lương và khó chịu vì khí hậu, quân Trần bắt đầu phản công. Trần Nhật Duật thắng lớn ở Hàm Tử, Trần Quang Khải đánh thắng ở bến Chương Dương rồi tiến vào giải phóng Thăng Long. Ở Tây Kết, quân Trần đánh tan cánh quân Toa Đô, Toa Đô tử trận. Thoát Hoan tháo chạy về nước; sử cũ kể y phải chui vào ống đồng để tránh tên.
Ý nghĩa
Chiến thắng năm 1285 là kết quả của sự đoàn kết từ triều đình đến nhân dân và tài chỉ huy của Trần Quốc Tuấn. Tuy vậy, nhà Nguyên chưa từ bỏ tham vọng, nên chỉ hai năm sau lại mở cuộc xâm lược lần thứ ba.
Cuộc kháng chiến cũng cho thấy nghệ thuật quân sự độc đáo của nhà Trần: không cố giữ kinh thành bằng mọi giá, mà rút lui để bảo toàn lực lượng, kéo dài thời gian, làm địch mệt mỏi rồi mới phản công. Kinh nghiệm ấy tiếp tục được vận dụng và dẫn tới chiến thắng Bạch Đằng năm 1288.