Nhà Lý suy yếu
Cuối thế kỷ XII – đầu thế kỷ XIII, nhà Lý rơi vào khủng hoảng. Các vua Lý Cao Tông, Lý Huệ Tông không đủ sức điều hành đất nước; quan lại tranh giành quyền lực, các thế lực địa phương nổi dậy, đời sống nhân dân khó khăn.
Trong tình cảnh đó, họ Trần ở vùng ven biển Thái Bình, Nam Định (cũ) nổi lên nhờ lực lượng quân sự và vai trò bảo vệ nhà vua. Trần Thị Dung trở thành hoàng hậu của Lý Huệ Tông, còn các anh em họ Trần như Trần Tự Khánh, Trần Thừa, Trần Thủ Độ dần nắm giữ binh quyền.
Cuộc chuyển giao ngôi báu
Lý Huệ Tông không có con trai. Năm 1224, ông nhường ngôi cho con gái là công chúa Phật Kim, mới khoảng bảy tuổi, tức Lý Chiêu Hoàng, rồi vào chùa tu. Mọi quyền hành thực tế nằm trong tay Điện tiền chỉ huy sứ Trần Thủ Độ.
Trần Thủ Độ đưa cháu mình là Trần Cảnh, khi ấy khoảng tám tuổi, vào cung hầu cận nữ hoàng, rồi sắp xếp để hai người kết hôn. Tháng 12 năm Ất Dậu, Lý Chiêu Hoàng ban chiếu nhường ngôi cho chồng. Trần Cảnh lên ngôi, tức vua Trần Thái Tông. Vì năm Ất Dậu chủ yếu trùng năm 1225, nhiều sách ghi nhà Trần thành lập năm 1225, còn quy đổi chính xác sang dương lịch thì sự kiện rơi vào đầu năm 1226.
Kết quả và đánh giá
Sau khi lập triều mới, Trần Thủ Độ làm Thái sư, trực tiếp điều hành triều chính. Sử cũ chép ông đã tìm cách loại bỏ các mối đe dọa đối với nhà Trần, kể cả việc buộc Lý Huệ Tông phải tự tận năm 1226. Vì vậy, các sử gia xưa nay đánh giá ông khác nhau: có người phê phán sự tàn nhẫn, có người ghi nhận công lao dựng nghiệp và giữ nước.
Dù thế nào, việc thay đổi triều đại diễn ra tương đối êm thấm, không gây nội chiến kéo dài. Nhà Trần nhanh chóng ổn định đất nước, củng cố quân đội, tạo nền tảng để ba lần đánh bại quân Mông – Nguyên sau này.